ارزیابی وضعیت فعلی بیابان‌زایی در شمال غرب یزد با استفاده از مدل MICD

حسینی خضرآباد, اعظم السادات; ولی, عباسعلی; حلبیان, امیرحسین; مختاری, محمد حسین

doi:10.22034/emj.2024.714452

ارزیابی وضعیت فعلی بیابان‌زایی در شمال غرب یزد با استفاده از مدل MICD

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

اعظم السادات حسینی خضرآباد ¹

عباسعلی ولی ²

امیرحسین حلبیان ³

محمد حسین مختاری ⁴

¹ دانشجوی دکتری مدیریت و کنترل بیابان، دانشکده منابع طبیعی و علوم زمین، دانشگاه کاشان، ایران.

² دانشیار گروه مدیریت و کنترل بیابان، دانشکده منابع طبیعی و علوم زمین، دانشگاه کاشان، ایران.

³ دانشیار گروه جغرافیا، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.

⁴ دانشیار گروه مدیریت مناطق خشک و بیابانی، دانشکده منابع طبیعی و کویرشناسی، دانشگاه یزد، ایران.

10.22034/emj.2024.714452

چکیده

بیابان‌زایـی به عنوان سومین چالش مهم جهانی در قرن 21، اثرات پیچیده و متنوعی از جمله کاهش امنیت غذایی و سلامت انسانی، خشک‌سالی و طوفان‌های شدید و وسیع وگرد و غبار را از خود برجای می‌گذارد. ارزیابی خطر بیابان‌زایی، برنامه‌ریزی و مدیریت لازم را برای پیشگیری و کنترل آن در آینده فراهم می‌کند. مطالعات علمی متنوعی برای ارزیابی و پهنه‌بندی بیابان‌زایی در نقاط مختلف دنیا انجام گرفته که منجر به ارائه تکنیک های کمی زیادی شده است که از میان آنها، مدل MICD مبتنی بر فرسایش بادی، برای منطقه شمال‌غرب یزد انتخاب و بر اساس آن نقشه کمی و کیفی وضعیت فعلی بیابان‌زایی تهیه گردید. در این پژوهش ابتدا به کمک مطالعات پایه، نقشه واحدهای کاری بیابان در منطقه مشخص گردید و سپس در هریک از آنها، اقدام به امتیازدهی شاخص‌ها و ارزیابی خطر بیابان‌زایی شد. بر اساس نتایج به‌دست‌آمده منطقه پژوهشی در 5 کلاس: آرام، کم، متوسط، شدید و اوج طبقه‌بندی شد. بیش از %90 منطقه پژوهشی در کلاس شدید و متوسط از نظر بیابان‌زایی قرارگرفته است به‌طوری‌که کلاس شدید %68/8 و کلاس متوسط % 26/13از وسعت منطقه را شامل می‌شوند. بیشترین و کمترین امتیاز بیابان‌زایی مربوط به واحد کاری تپه‌های ماسه‌ای و توده سنگی به ترتیب با ارزش عددی 26/9 و 5/6، و کلاس کیفی اوج و کم می‌باشد.

کلیدواژه‌ها

بیابان‌زایی

شمال‌غرب یزد

فرسایش بادی

پتانسیل فعلی

واحد کاری

MICD

موضوعات

مدیریت و کنترل بیابان

عنوان مقاله English

Assessment of the current state of desertification in the northwest of Yazd using the MICD model

نویسندگان English

Azam Sadat Hosseini KhezrAbad ¹

AbbasAli Vali ²

Amirhossein Halabian ³

Mohammad Hossein Mokhtari ⁴

¹ Ph.D. Student, Department of Desert Management and Control, Faculty of Natural Resources and Earth Sciences, Kashan University, Kashan, Iran.

² Associate Professor, Department of Desert Management and Control, Faculty of Natural Resources and Earth Sciences, Kashan University, Kashan, Iran.

³ Associate Professor, Department of Geography, Payam Noor University, Tehran, Iran

⁴ Associate Professor, Department of Desert and Arid Land Management, Yazd University, Yazd, Iran.

چکیده English

Desertification, as the third most important global challenge in the 21st century, leaves complex and diverse effects, including the reduction of food security and human health, drought, and severe and extensive dust storms. desertification risk assessment provides the possibility of planning and management to prevent and its control in the future. Various scientific studies have been conducted to evaluate and zoning desertification in different parts of the world, which has led to the presentation of many quantitative techniques. Among them, the MICD model (based on wind erosion) was selected for the northwest region of Yazd and based on that, a quantitative and qualitative map of the current state of desertification was prepared.. In this research, first, with the baseline studies was determined the map of the smallest desert homogenous units in the region was determined, and then in each of them, the indicators were scored and the risk of desertification was evaluated. Based on the obtained results, the research area was classified into 5 classes: calm, low, moderate, severe, and peak. More than 90% of the research area is in the severe and moderate class of desertification, so the severe and moderate classes include 68.8% and 26.13% of the area, respectively. The highest and the lowest desertification score are related to sand dunes and rock masses with numerical values of 26.9 and 5.6, respectively, and the qualitative class of peak and low.

کلیدواژه‌ها English

Desertification

Northwest of Yazd

Wind erosion

Current Potential

Working unit MICD

اختصاصی، م. ر.، و سپهر، ع. (1390). روش‌ها و مدل‌های ارزیابی و تهیه نقشه بیابان‌زایی. یزد: انتشارات دانشگاه یزد، 288ص.

افتخاری، ر.، شهریاری، ع.، و اختصاصی، م. ر. (1394). ارزیابی و تهیه‌ی نقشه‌ی وضعیت بالفعل و بالقوه بیابان‌زایی با تأکید بر معیار فرسایش بادی با استفاده از مدل MICD در جنوب غربی شهرستان هیرمند. جغرافیا و توسعه، (13)38، 150- 139.

اونق، م.، رمضانی، ن.، ماهینی، س.، و سپهر، ع. (1399). ارزیابی خطر بیابان‌زایی استان خراسان شمالی با استفاده از مدل‌های IMDPA و MICD. مهندسی اکوسیستم بیابان، (26)9، 42- 29.

بخشنده مهر، ل.، سلطانی، س.، و سپهر، ع. (1392). ارزیابی وضعیت فعلی بیابان‌زایی و اصلاح مدل مدالوس در دشت سگزی اصفهان. مرتع و آبخیزداری، (1)66، 41- 27.

پهلوانروی، ا.، مقدم‌نیا، ع.، هاشمی، ز.، جوادی، م. ر.، و میری، ع. (1391). ارزیابی شدت بیابان‌زایی با معیار فرسایش بادی با استفاده از مدل‌های FAO-UNEP و MICD در منطقه زهک سیستان. تحقیقات مرتع و بیابان ایران، (4)9، 639-624..

سیلاخوری، ا.، اونق، م.، سعدالدین، ا.، و فیله‌کش، ا. (1393). مقایسه کارآیی مدل‌های ایرانی ارزیابی خطر بیابانزایی MICDو IMDPA (مطالعه موردی: منطقه سبزوار). پژوهش‌های حفاظت آب و خاک، (4)21، 28-1.

سیلاخوری، ا.، و وهاب‌زاده، ق. (1396). بررسی وضعیت بیابان‌زایی منطقه روداب سبزوار با استفاده از مدل MICD. جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای)، (2)7، 75-59.

حسین پور، ر.، اونق، م.، بایرام کمکی، چ.، و رمضانی گسک، م. (1396). ارزیابی خطر بیابان‌زایی با استفاده از مدل MICD(منطقه مورد مطالعه: حوزه آبخیز تالاب کجی نهبندان استان خراسان جنوبی). مهندسی اکوسیستم بیابان، (14)6، 44-33.

حسینی، س. م.، اختصاصی، م. ر.، شهریاری، ع.، و شفیعی، ح. (1389). بررسی وضعیت بالفعل و بالقوه بیابان‌زایی با تاکید بر معیار فرسایش بادی به روش MICD (بررسی موردی: منطقه نیاتک سیستان). مرتع و آبخیزداری، (2)63، 181-165.

خسروشاهی، م. (1395). قلمروی بیابان‌های ایران از دریچه تحقیقات. طبیعت ایران، 1(1)،30-36.

زهتابیان، غ. ر.، خسروی، ح.، و مسعودی، ر. (1393). مدل‌های ارزیابی بیابان‌زایی (معیارها و شاخص‌ها). تهران: انتشارات دانشگاه تهران. 380ص.

Abuzaid. A., and Abdelatif. D.A. (2022). Assessment of desertification using modified MEDALUS model in the north Nile Delta, Egypt. Geoderma, 405(4), 115400.

Akbari, M., Modarres, R., and Noughani, M. A. (2020). Assessing early warning for desertification hazard based on E-SMART indicators in arid regions of northeastern Iran. Journal of Arid Environments, 174, 104086.‏

Giordano, L., Giordano, F., Grauso, S., Iannetta, M., Sciortino, M., Rossi, L., and Bonati, G. (2007). Identification of areas sensitive to desertification in Sicily Region. Identifi cation of areas sensitive to desertifi cation in Sicily Region, ENEA, 1-16.‏

Perez-Marin, A. M., Vendruscolo, J., Zárate-Salazar, J. R., De Araújo Queiroz, H. A., Magalhães, D. L., Menezes, R. S., and Fernandes, I. M. (2022). Monitoring desertification using a small set of biophysical indicators in the brazilian semiarid region. Sustainability, 14(15), 9735.‏

Junior, C. R. P., Pereira, M. G., José de Souza Filho, O., and Beutler, S. J. (2019). Can topography affect the restoration of soil properties after deforestation in a semiarid ecosystem?. Journal of Arid Environments, 162, 45-52.‏

Pravalie. R. (2021). Exploring the multiple land degradation pathways across the planet. Earth-Science Reviews, 220, 103689.

Pravalie. R., Bandoc. G., Patriche. C., and Sternberg. T. (2019). Recent changes in global drylands: Evidences from two major aridity databases. CATENA, 178, 209-231.

Sadeghiravesh, M. H., Khosravi, H., Abolhasani, A., Ghodsi, M., and Mosavi, A. (2021). Fuzzy logic model to assess desertification intensity based on vulnerability indices. Acta Polytechnica Hungarica, 18(3), 2021-2028.

Tavares. J. D. P., Baptista. I., Ferreira. A. J. D., Amiotte-Suchet. P., Coelho. C., Gomes. S., Amoros. R., Dos Reis. E. A., Mendes. A. F., Costa. L., Bentub. J., and Varela. L. (2015). Assessment and mapping the sensitive areas to desertification in an insular Sahelian mountain region Case study of the Ribeira Seca Watershed, Santiago Island, Cabo Verde. Catena, 128, 214-223.

Wang, X. D., Zhong, X. H., Liu, S. Z., Liu, J. G., Wang, Z. Y., and Li, M. H. (2008). Regional assessment of environmental vulnerability in the Tibetan Plateau: Development and application of a new method. Journal of Arid Environments, 72(10), 1929-1939.‏