مدیریت اکوسیستم‌های طبیعی

مدیریت اکوسیستم‌های طبیعی

امکان‌سنجی کشت پسته با استفاده از GIS و روش تصمیم‌گیری چندمعیاره فازی (مطالعه موردی: استان آذربایجان شرقی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناسی ارشد GIS، دانشگاه آزاد تبریز واحد ممقان، تبریز، ایران.
2 دانشیار گروه سنجش از دور و GIS، دانشکده برنامه ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.
3 کارشناس ارشد سنجش از دور و GIS، دانشگاه هرمزگان،‌ هرمزگان، ایران.
4 کارشناس ارشد GIS، دانشگاه آزاد فارس واحد لارستان، فارس، ایران.
چکیده
پسته یکی از مهم‌ترین محصولات کشاورزی کشور است که از جنبه‌های مختلف اقتصادی، اجتماعی، زیست محیطی و غیره دارای اهمیت بسیاری می‌باشد. ارزش تولید این محصول گران‌بها و بی‌نظیر حدود 10 درصد از درآمدهای غیر نفتی کشور می‌باشد. استان آذربایجان شرقی از جمله مناطقی است که به سبب شرایط مساعد آب‌وهوایی در برخی از مناطق و شهرستان‌های آن کشت این محصول می‌تواند رواج پیدا کند. بنابراین در این پژوهش سعی شده تا ضمن تعیین نواحی مستعد کشت پسته با کمک سیستم اطلاعات جغرافیایی و عوامل موثر در شناسایی این مکان‌ها نیز بررسی گردد. استمرار خشکسالی‌های اخیر در استان آذربایجان ‌شرقی باعث کاهش منابع آب قابل دسترس، افت شدید سطح سفره‌های آب زیرزمینی شده است. از طرف دیگر سطح زیر کشت باغات و اراضی زراعی نیز که شدیداً وابسته به منابع آب زیرزمینی بوده، به صورت بی‌رویه و نامتناسب با شرایط اقلیمی توسعه پیدا کرده است. لذا تغییر الگوی کشت راهکار اساسی برای اصلاح الگوی مصرف آب در بخش کشاورزی بوده و تنها راه‌حل عملی در ارتباط با توسعه کشاورزی پایدار منطقه به‌شمار می‌رود. تحقیق حاضر با هدف امکان‌سنجی پهنه‌های مناسب جهت کاشت پسته در سطح استان آذربایجان ‌شرقی انجام شده است. پهنه‌های کاشت پسته بر اساس فاکتورهای اقلیمی مختلف تأثیرگذار در مراحل مختلف رشد گیاه، با استفاده از مدل‌سازی در محیط سیستم اطلاعات جغرافیایی صورت گرفته است. نتایج این پژوهش نشان داد معیار میزان بارش (0/298) در اولویت اول قرار گرفته و سایر پارامترها به ترتیب دما (0/226)، ارتفاع (0/162)، شیب (0/16)، خاک (0/134)، کاربری اراضی (0/098)، تبخیر (0/090) و جهات شیب (0/082) بیشترین تأثیر را در امکان­سنجی کاشت پسته در استان آذربایجان شرقی را دارا می‌باشد. پهنه‌های با قابلیت بالای کشت در شهرستان میانه در جنوب شرقی استان و گستره وسیعی از شهرستان‌های هوراند، کلیبر، خداآفرین در شمال غربی استان از پتانسیل بالایی برخوردارند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Application of GIS and Multi-Criteria Decision Making Method for investigating the feasibility of Pistachio Cultivation (Case Study: East Azerbaijan Province)

نویسندگان English

Nahid Mirzadeh 1
Bakhtiar Faizizadeh 2
hamidreza amiri 3
vahid dehghani 4
1 M.Sc. of GIS, Azad University of Tabriz, Mamqan Branch, Tabriz, Iran.
2 Associate Professor, Department of Geography and Urban Planning, Faculty of Planning and Environmental Sciences, Tabriz University, Tabriz, Iran.
3 M.Sc. of RS & GIS, Hormozgan University, Hormozgan, Iran.
4 M.Sc. of GIS, Azad University of Fars, Larestan Branch, Fars, Iran.
چکیده English

Pistachio is one of the most important agricultural products of the country, which is very important from various economic, social, environmental aspects and other. The production value of this precious and unique product is about 10% of the country's non-oil income. East Azarbaijan province is one of the regions where the cultivation of this product can become popular due to the favorable weather conditions in some of its regions and cities. Therefore, in this research, it has been tried to determine the areas prone to pistachio cultivation with geographic information system and the effective factors in identifying these places. The persistenc of drought in East Azerbaijan province has caused a decrease of available water resources, rapid reduction, of underground water, On the other hand, the cultivated area of gardens and agricultural lands, which highly depend on underground water resources, has been developed indiscriminately and disproportionatelywith the climatic conditions.  Therefore, improving the cultivation patterns is the basic solution to reducing water consumption in the agricultural sector and it is the only practical solution for the sustainable agricultural development of the region. The present research has been carried out with the aim of assessing the feasibility of suitable areas for of pistachio planting in East Azerbaijan province. The pistachio Cultivation areas are based on different climatic factors affecting different stages of plant growth, using modeling in the geographic information system.The results of this research showed that the criterion of precipitation (0.298) is the first priority, and other parameters are: temperature (0.226), altitude (0.162), slope (0.160), soil (0.134), land use (0.098), Evaporation (0.090) and slope directions (0.082) respectively have the greatest effect on the feasibility of pistachio planting in East Azerbaijan province Areas with high cultivation capability in the city of Mianeh in the southeast of the province and a wide area of the cities of Horand, Kalibar, Khodaafrin in the northwest of the province have great potential.

کلیدواژه‌ها English

Feasibility study
pistachio
Geographic Information System
Fuzzy AHP
East Azerbaijan
اصغر پور، م.ج. (1397).  تصمیم‌گیری‌های چندمعیاره (چاپ هفدهم). تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 412 ص.
امیرقاسمی، ت.، و سوزنی، ج. (1387). پسته یا طلای سبز ایران (چاپ اول). تهران: انتشارات سازمان نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی کشور، 172 ص.
پناهی، ب.، اسماعیل‌پور، ع.، فربود، ف.، موذن‌پور کرمانی، م.، و فریور میهن، ح. (1380). پسته (1): اصول و آماده‌سازی و کاشت. تهران: نشر آموزش کشاورزی، 149ص.
حسین‌زاده کرمانی، م.، حسینی، ا.، و عمادی‌موسوی، ف. (1392). پهنه‌بندی اگروکلیمای کشت پسته در شهرستان رشتخوار. نخستین کنفرانس آب‌وهواشناسی ایران، کرمان، اردیبهشت 1392.
حسین زاده کرمانی، م.، علیجانی ب.، حجازی زاده ز.، و صالحه، م. (1401). تحلیل فضایی مناطق مستعد کشت پسته (طول دوره رشد) در ایران. تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، (67)22،: 24-1.
حسینی، م.، و  بهبهانی، س.م.ر. (1390). استعدادیابی و پهنه‌بندی مناطق مستعد کشت زیتون با استفاده از سیستم اطلاعات مکانی و الگوریتم ژنتیک. مدیریت آب و آبیاری، (2)1 ، 96-85.
خوشحال دستجردی، ج.، و شهسواری، س. (1384). بررسی شرایط محیطی و محاسبه نیازهای حرارتی کشت پسته در دشت برخوار. پژوهش علوم انسانی، (1)18، 210-193.
خیاط‌زاده ماهانی، ا. (1384). بررسی عناصر اقلیمی (دما و رطوبت) بر کشت محصول پسته در شهرستان رفسنجان. پایان نامه کارشناسی ارشد جغرافیای طبیعی، دانشکده انسانی دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان.
رکن‌الدین افتخاری، ع.، پورطاهری، م.، فرج‌زاده اصل، م.، و حیدری ساربان، و. (1388). نقش توانمندسازی در توسعه کشاورزی مطالعه موردی: اردبیل، پژوهش‌های جغرافیای انسانی، (69)41، 103-87.
سالنامه آمار و بازرگانی. (1382). اطلس ملی ایران. تهران: انتشارات سازمان برنامه و بودجه، 62 ص.
سالنامه آماری استان آذربایجان شرقی. (1392). سایت استانداری آذربایجان شرقی. https://old.ostan-as.ir/uploads/1/CMS/user/file/2/amar/amar-salname-1392-01.pdf
طالب، م.، و عنبری، م. (1387). جامعه شناسی روستایی (چاپ دوم). تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 490 ص.
عطائی، م. (1389). تصمیم‌گیری چندمعیاره فازی (چاپ پنجم). شاهرود: انتشارات دانشگاه صنعتی شاهرود، 333 ص.
علوی، ا.، اکبری، ا.، عطایی، م.، و کیادلیری، ه. (1390). مقایسه روش‌های TOPSIS فازی و AHP فازی برای انتخاب و کاشت گونه‌های بومی (مطالعه موذدی: منطقه معدنی سرچشمه.)تحقیقات منابع طبیعی تجدید شونده، (3)2، صص56-46.
علیزاده، ا. (1389). اقلیم و هواشناسی کشاورزی (چاپ اول). مشهد: انتشارات دانشگاه امام ‌رضا (ع)، 504 ص.
فتاحی اردکانی، ا. (1375). تحلیل بهره‌وری عوامل موثر بر تولید پسته (شهرستان اردکان)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد اقتصاد کشاورزی، دانشکده کشاورزی دانشگاه تربیت مدرس، تهران.
فرج نیا، ا.، مروج، ک.، علمداری، ص.، و اصلاحی، م. (1400). بکارگیری مدل زراعی-اکولوژیک فائو برای مکان یابی مناطق مستعد کشت پسته در استان آذربایجان شرقی. آب و خاک. (5)35، 717-703.
فیضی زاده، ب.، ابدالی، ح.، رضایی بنفشه، م.، و محمدی، غ. (1391). پهنه‌بندی قابلیت کشت گندم دیم در سطح استان آذربایجان شرقی با استفاده از تحلیل‌های مکانی GIS، زراعت (پژوهش و سازندگی)، 96، 91-75.
گریک، د. (1390). مقدمه‌ای بر جغرافیای کشاورزی (چاپ پنجم). ترجمه: ع. کوچکی، ی. دهقانیان و ع. کلاهی‌اهری. مشهد: انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد، 304 ص.
لشکری، ح.، و کیخسروی، ق. (1388). مکان‌یابی محل‌های مناسب کشت پسته در شهرستان سبزوار به روش استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS)، همراه با مدل‌های (بولین، نسبت دهی، روش مقایسه زوجی). جغرافیا و برنامه‌ریزی، (27)14، 139-95.
مکانیکی، ج.، اشرفی، ع.، و صادقی، ح.‌ا. (1392). امکان‌سنجی کشت کلزار در شهرستان ایذه با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS)، جغرافیا و آمایش شهری-منطقه‌ای، (8)3، 114-101.
منیعی، ع. (1386). مبانی علمی پرورش درختان میوه (چاپ سوم). تهران: انتشارات فنی ایران، 960 ص.
میرموسوی، س.ح.، و میریان، م. (1393). مطالعه و پهنه‌بندی ویژگی‌های جغرافیایی کشت پسته در استان زنجان. جغرافیا و برنامه‌ریزی، (49)18، 295-315.
نتایج سرشماری نفوس و مسکن پرتال ملی آمار. (1395).  www.amar.org.ir
نجفی، پ.، مصطفی، س. (1384). ارزیابی دقت نرم‌افزار CropWat در تخمین تبخیر و تعرق گیاه مرجع در منطقه اصفهان. پژوهش در کشاورزی، (1)1، 11-1.
یاراحمدی، ج.، حاجی حسنی، ن.، فرج نیا، ع.، و تاج آبادی‌پور، ع. (1396). پهنه بندی مناطق پسته کاری از نظر اقلیمی در استان آذربایجان شرقی. جغرافیا و برنامه‌ریزی، (60)21، 298-281.
یزدان‌پناه، ح‌.ا.، کمالی، غ.، حجازی‌زاده، ز.، و ضیاییان، پ. (1385). مکان گزینی اراضی مستعد کشت بادام در استان آذربایجان شرقی. جغرافیا و توسعه، (8)4، 203-193.
Hamzayev, A. K., Eshankulov, B.I., Kholmurotov, M.Z and Inomova, M.M. (2020). Study on cultivation of pistachio (Pistacia vera L.) seedlings in containers. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. Citation a Kh Hamzayev et al 2020 IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. 614 01211.
Ren, Y. (2011). Metaheuristics for multiobjective capacitated location allocation on logistics networks.M.sc thesis Montreal, Concordia University, Montreal.
Taghizadeh-Alisaraei, A., Alizadeh Assar, H., Ghobadian B. & Motevali, A. (2017). Potential of biofuel production from pistachio waste in Iran. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 72, 510–522.

  • تاریخ دریافت 16 تیر 1402
  • تاریخ بازنگری 06 مرداد 1402
  • تاریخ پذیرش 29 مرداد 1402