گرادیان تخریب اکوسیستم مرتعی اطراف معدن مهدی‌آباد یزد: تغییرات پوشش گیاهی و خاک

حسین جعفری, سمیرا

doi:10.22034/emj.2026.2107056.1207

گرادیان تخریب اکوسیستم مرتعی اطراف معدن مهدی‌آباد یزد: تغییرات پوشش گیاهی و خاک

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

سمیرا حسین جعفری

استادیار، گروه مهندسی طبیعت و گیاهان دارویی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تربت حیدریه، تربت حیدریه، ایران.

10.22034/emj.2026.2107056.1207

چکیده

فعالیت‌های معدن‌کاوی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین آشفتگی‌های انسانی، اکوسیستم‌های مرتعی مناطق خشک را تحت تأثیر قرار می‌دهد. این پژوهش باهدف بررسی تغییرات شاخص‌های گیاهی و ویژگی‌های خاک در فواصل مختلف از معدن سرب و روی مهدی‌آباد یزد، طراحی شد. نمونه‌برداری پوشش گیاهی با ۳۰ پلات دو مترمربعی و نمونه‌برداری خاک در سه فاصله صفر تا ۴۰۰، ۴۰۰ تا ۸۰۰ و 800 تا 1200 متری از معدن انجام شد. نتایج نشان داد که فاصله از معدن تأثیر معنی‌داری بر درصد پوشش، تولید و تراکم فرم‌های رویشی و همچنین pH، EC و آهک خاک داشت (0/01>p). کمترین درصد پوشش بوته‌ای و علفی به ترتیب با 4/21 و 0/59 درصد در فاصله صفر تا ۴۰۰ متری و بیشترین مقادیر به ترتیب با 11/02 و 2/88 درصد در فاصله 800 تا 1200 متری مشاهده شد. تولید کل از 4/68 (گرم بر مترمربع) در فاصله صفر تا ۴۰۰ متری به 10/02 (گرم بر مترمربع) در فاصله 800 تا 1200 متری و تراکم کل از8/47 به ۲۳/۲۳ در واحد سطح در همین فواصل افزایش یافت. pH خاک از 7/87 در فاصله صفر تا ۴۰۰ متری به 7/2 در دورترین فاصله کاهش یافت، درحالی‌که EC در همین فواصل روند معکوس داشت (از 0/69 به 0/98). میزان آهک خاک نیز از 26/7 درصد در نزدیک‌ترین فاصله به 18/8 درصد در دورترین فاصله کاهش یافت. یافته‌ها حاکی از آن است که با افزایش فاصله از معدن، شرایط برای استقرار و رشد گیاهان به‌تدریج بهبود می‌یابد. این نتایج می‌تواند به‌عنوان مبنایی برای برنامه‌ریزی‌های مدیریتی و احیایی در مناطق تحت تأثیر فعالیت‌های معدنی، با حفظ تعادل میان بهره‌برداری و حفاظت از منابع طبیعی، مورداستفاده قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها

آشفتگی معدن‌کاوی

پوشش گیاهی

خاک

تخریب

مراتع خشک

موضوعات

مرتعداری

عنوان مقاله English

Ecosystem Degradation Gradient in Surrounding the Mehdi-Abad Mine in Yazd: Changes in Vegetation and Soil

نویسنده English

Samira Hossein Jafari

Assistant Professor, Department of Nature Engineering and Medicinal Plants, Faculty of Agriculture, University of Torbat Heydarieh, Torbat Heydarieh, Iran.

چکیده English

Mining activities, as one of the most significant human disturbances, affect rangeland ecosystems in arid regions. This study was designed toinvestigate changes in vegetation indices and soil properties at different distances from the Mehdi-Abad lead and zinc mine in Yazd. Vegetation sampling was conducted using 30 plots of 2 m² each, and soil sampling was performed at three distances from the mine: 0-400, 400-800, and 800-1200 m. The results showed that distance from the mine had a significant effect on vegetation cover percentage, production, and density of growth forms, as well as soil pH, EC, and lime content (p<0.01). The lowest percentages of shrub and herbaceous cover were 4.21% and 0.59% at 0-400 m, respectively, while the highest values were 11.02% and 2.88% at 800-1200 m, respectively. Total production increased from 4.68 (g/m²) at 0-400 m to 10.02 (g/m²) at 800-1200 m, and total density increased from 8.47 to 23.23 per unit area across the same distances. Soil pH decreased from 7.87 at 0-400 m to 7.2 at the farthest distance, while EC showed an inverse trend over the same distances (from 0.69 to 0.98). Soil lime content also decreased from 26.7% at the nearest distance to 18.8% at the farthest distance. The findings indicate that establishment and growth gradually improve with increasing distance from the mine. These results can serve as a basis for management and reclamation planning in areas affected by mining activities, while maintaining a balance between resource exploitation and natural resource conservation.

کلیدواژه‌ها English

Mining disturbance

Vegetation

Soil

Degradation

Arid rangelands

جعفری حقیقی، م. (1382)، روش‌های تجزیه خاک، نمونه‌برداری و تجزیه‌های مهم فیزیکی و شیمیایی با تاکید بر اصول تئوری و کاربردی. تهران: نشر ندای ضحی، 240ص.

جوژیان، ا.، بشری، ح.، پهلوانروی، ا.، و آجرلو، م. (۱۳۹۵). تأثیر استخراج معادن رس و گچ بر وضعیت پوشش گیاهی و خاک اکوسیستم مناطق خشک (مطالعه موردی: دشت سگزی اصفهان). بوم‌شناسی کاربردی، (15)۵، 7۵-6۵.

حسین جعفری، س. (۱۴۰۳). تأثیر عملیات معدن‌کاوی بر تغییرات پوشش گیاهی، تنوع و غنای گونه‌ای مراتع اطراف معدن بوکسیت اردکان، استان یزد. ششمین همایش ملی توسعه پایدار در مناطق خشک و نیمه‌خشک، 8-1، خرداد 1395.

سلیمانی ساردو، م.، روستایی، ف.، رنجبر فردوئی، ا.، قضاوی، ر.، و ولی، ع. (۱۳۹4). ارزیابی و تهیه نقشه حساسیت مناطق به بیابان‌زایی با استفاده از روش ESAs (پژوهش موردی: دشت یزد-اردکان). پژوهش‌های حفاظت آب وخاک، (2)22، 204-191.

فتوحی، ا. (۱۳۸۵). بررسی تأثیر معدن‌کاوی بر خصوصیات فیزیکوشیمیایی خاک. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران، ۱۵۰ص.

فخیمی، ا. (1399). تأثیر معدنکاری بر تغییرات تنوع، غناو ساختار پوشش گیاهی مراتع (مطالعه موردی: معدن مس دره زرشک، استان یزد، ایران). تحقیقات مرتع و بیابان ایران، (4)27، 772-781.

لایقی، ن.، جوادی، س. ا.، جعفری، م.، و ارزانی، ح. (۱۴۰۲). بررسی اثرات بهره‌برداری از معادن بر ساختار و عملکرد پوشش گیاهی و خاک سطحی مراتع (مطالعه موردی: مراتع بوئین‌زهرا). مرتع، (3)۱۷، ۳45-۳33.

لشکری صنعی، ن.، قربانی، ج.، زالی، س. ح.، و وهاب‌زاده، ق. (1400). آشیان بهینه خاک برای برخی از گیاهان مرتعی پیشگام در باطله‌های زغال سنگ در معادن کارمزد سوادکوه، استان مازندران. مرتع، (1)16، 16-1.

مصداقی، م.، (1382). مرتعداری در ایران. مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی،، 333ص.

مقدم، م.ح.، (1388). مرتع و مرتعداری. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ ششم، 470ص.

منعمی، ن.، جعفری، م.، آذرنیوند، ح.، و زارع چاهوکی، م. ع. (۱۳۹۵). بررسی اثر معدن‌کاوی بوکسیت بر پوشش گیاهی و خاک (مطالعه موردی: معدن صدرآباد ندوشن یزد). مرتع، (3)۱۰، ۲50-۲65.

Ahirwal, J., Maiti, S.K. and Singh, A.K. (2017). Changes in ecosystem carbon pool and soil Co2 flux following post-mine reclamation in dry tropical environment, India. Science of The Total Environment, 583, 153-162.

Alarcón-Aguirre, G., Quispe, E.S., Zavaleta, T.V., Tejada, L.V. P., Enciso, D.R., Achata, L.R., and Garate-Quispe, J. (2023). Vegetation dynamics in lands degraded by gold mining in the southeastern Peruvian Amazon. Trees, Forests and People, 11(2), 100369.

Asadi Ooriad, F., Gholamnejad, J., and Dabagh, A. (2026). Development of a Long-term Mining Production Planning Model Considering Working Spaces for In-pit Crushers. Journal of Mining and Environment, 17(3), 1145-1162.

Buczyńska, A., and Blachowski, J. (2023). Proposal of a new Mining and Geology Impact Factor (MaGIF) index for the study of post-mining environment. Catena, 232, 107463.

Garcia, K.G., Almeida, M.S., Martins, T.S., Barbosa, F.L., Filho, C.D. T., Araujo, A.S., and Pereira, A.P. (2025). Soil health assessment and ecological risks associated with a tungsten-rich Scheelite mining site in a Brazilian semiarid region. Scientific Reports, 15(1), 41975.

Pandey, B., Mukherjee, A., Agrawal, M., and Singh, S. (2019). Assessment of seasonal and site-specific variations in soil physical, chemical and biological properties around opencast coal mines. Pedosphere, 29(5), 642-655.

Pandey, M., Mishra, A., Swamy, S.L., Anderson, J.T., and Thakur, T.K. (2025). Machine learning-bsed monitoring of land cover and reclamation plantations on coal-mined landscape using sentinel 2 data. Environmental and Sustainability Indicators, 25, 100585.

Suryadi, U. E. (2026). Evaluating reclamation effectiveness and ecosystem recovery trajectories following tropical bauxite mining in Indonesia. Environmental Challenges, 101647.

Wei, Z., Zhao, Y., He, L., Wang, G., Hong, X., Ashuo, K., Zhou, S. and Li, M. (2026). Lithological Inheritance Governs Spontaneous Vegetation Succession on Contaminated Soils and Indirectly Regulates Soil–Plant Uranium Transfer in High-Altitude Mine Wastelands, Southwest China. Plants, 15(6), 854.

Xu, E., and Zhang, H. (2022). A stratified environmental reference system for better understanding of the relationship between remote sensing observations and ground monitoring of karst rocky desertification. Land Degradation & Development, 33(9), 1366-1382.