مدیریت اکوسیستم‌های طبیعی

مدیریت اکوسیستم‌های طبیعی

تحلیل اتنوبوتانی کاربردهای چندمنظوره گیاهان مرتعی با تأکید برهمگرایی فرهنگی -زیست محیطی گروه‌های قومی (مطالعه موردی: سبزکوه، استان چهارمحال و بختیاری)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، گروه مهندسی طبیعت، دانشکده منابع طبیعی و علوم زمین، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران. پروهشکده بختیاری شناسی، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران.
2 فارغ التحصیل کارشناسی ارشد علوم و مهندسی مرتع، گروه مهندسی طبیعت، دانشکده منابع طبیعی و علوم زمین، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران.
3 دانشیار، گروه مهندسی طبیعت، دانشکده منابع طبیعی و علوم زمین، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران.
4 کارشناسی ارشد علوم و مهندسی مرتع، گروه مهندسی طبیعت، دانشکده منابع طبیعی و علوم زمین، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران.
5 پژوهشگر، دانشگاه گنت بلژیک.
چکیده
گیاه‌قوم‌شناسی به‌عنوان دانشی میان‌رشته‌ای، به بررسی تعامل انسان با گیاهان در بسترهای فرهنگی، اجتماعی و معیشتی می‌پردازد. این حوزه، به‌ویژه در جوامع چندقومیتی، نقش مهمی در شناسایی ظرفیت‌های بومی و بهره‌برداری پایدار از منابع گیاهی ایفا می‌کند. پژوهش حاضر با هدف بررسی شناخت کاربردهای مختلف گیاهان مرتعی از دیدگاه گروه‌های قومی لر، ترک و عرب در منطقه سبزکوه استان چهارمحال و بختیاری انجام شده است. علاوه‌براین، در این مطالعه تفاوت‌ نگرش گروههای قومی نیز مورد بررسی قرار می‌گیرد. روش تحقیق توصیفی، تحلیلی و میدانی بود. داده‌ها از طریق پرسشنامه مبتنی بر طیف لیکرت گردآوری شدند. در این تحقیق از طریق نمونه‌گیری هدفمند از سه قوم لر، ترک و عرب به ترتیب 33، 25 و 27 نفر از میان مطلعین کلیدی گروه‌های قومی انتخاب شدند پایایی پرسشنامه با آزمون آلفای کرونباخ و روایی آن توسط پنل متخصصان تأیید شد. داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار SPSS وآزمون ناپارامتریک کروسکال والیس تحلیل گردیدند. نتایج نشان داد هر سه گروه قومی بیشترین اولویت را به ترتیب به کاربردهای علوفه‌ای، خوراکی و دارویی دادند. برای گروه قومی لر، بیشترین به ترتیب با میانگین عددی 4/09، 3/81 و 2/57 گروه قومی ترک به ترتیب با میانگین عددی 3/88، 3/64 و 2/84 و گروه قومی عرب، به ترتیب با میانگین عددی 4/07، 3/77 و2/81 گزارش شد. علاوه‌براین، هر سه گروه قومی کمترین اولویت را به ترتیب به کاربردهای ارزش صنایع دستی و ارزش معنوی و تقدس گیاهان دادند. برای گروه قومی لر به ترتیب 1/84 و 1/51 گروه قومی ترک به ترتیب 1/08 و 1/56 و گروه قومی عرب به ترتیب1/41 و 1/15 گزارش شد. به‌طورکلی، یافته‌ها حاکی است که در شناخت از کاربردهای گیاهان و دانش گیاه قوم‌شناسی همگرایی فرهنگیزیست‌محیطی وجود دارد؛ این همگرایی می‌تواند مبنای سیاست‌های توسعه پایدار و مدیریت مشارکتی منابع طبیعی مورد توجه قرارگیرد. این مطالعه می‌تواند به‌عنوان شاهدی علمی مورد استناد قرار گیرد که در منطقه مورد مطالعه تنوع قومیتی و زبانی الزاماً به معنای تفاوت در دانش بومی گیاهان نیست. این پژوهش بر اهمیت همگرایی فرهنگیزیست‌محیطی تاکید می‌کند؛ به‌طوری‌که یافته‌های آن می‌تواند در سیاست‌گذاری‌های منابع طبیعی، آموزش‌های محلی و توسعه دانش بومی گیاهان مرتعی مورد استفاده قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Ethnobotanical Analysis of the Multifunctional Uses of Rangeland Plants with Emphasis on the Cultural–Ecological Convergence of Ethnic Groups (Case Study :Sabzkuh, Chaharmahal and Bakhtiari Province)

نویسندگان English

Hojatollah Khedrigharibvand 1
Younes Khalili 2
Esmaeil Asadi 3
Elham Ghahsareh Ardestani 3
Fatemeh Azimi 4
Hossein Azadi 5
1 Assistant Professor, Department of Nature Engineering, Faculty of Natural Resources and Earth Sciences, Shahrekord University, Shahrekord, Iran. Bakhtiari Studies Research Institute, Shahrekord University, Shahrekord, Iran.
2 M.Sc. Graduate in Rangeland Science and Engineering, Faculty of Natural Resources and Earth Sciences, Shahrekord University, Shahrekord, Iran.
3 Associate Professor, Department of Nature Engineering, Faculty of Natural Resources and Earth Sciences, Shahrekord University, Shahrekord, Iran.
4 M.Sc. in Rangeland Science and Engineering, Faculty of Natural Resources and Earth Sciences, Shahrekord University, Shahrekord, Iran.
5 Researcher, Ghent University, Belgium.
چکیده English

Ethnobotany, as an interdisciplinary field, examines the interaction between humans and plants across cultural, social, and livelihood contexts. particularly within multiethnic societies, plays a significant role in identifying local capacities and advancing the sustainable utilization of plant resources.. The present study aims to investigate the various uses of rangeland plants from the perspectives of the Lur, Turkic, and Arab ethnic groupsin the Sabzkooh region of Chaharmahal va Bakhtiari Province. furthermore, this study examines differences in perceptions among the ethnic groups.. The research methodology was descriptive, analytical, and field-based. Data were collected through questionnaires based on a Likert scale.. in this study, a purposive sampling approach was employed, and 33 Lur, 25 Turkic, and 27 Arab key informants were selected from the respective ethnic groups., the questionnaire’s reliability was confirmed using Cronbach’s alpha, and its validity was established by a panel of experts.. Data were analyzed using SPSS software and the non-parametric KruskalWallis test. The Results showed all three ethnic groups assigned the highest priority, respectively, to fodder, edible, and medicinal uses.For the Lur ethnic group, the mean values were reported as 4.09, 3.81, and 2.57, respectively. For the Turkic ethnic group, the mean values were 3.88, 3.64, and 2.84, respectively, and for the Arab ethnic group, the mean values were 4.07, 3.77, and 2.81, respectively. Furthermore, all three ethnic groups assigned the lowest priority, respectively, to handicraft value and the spiritual and sacred value of plants. For the Lur group, the mean values were 1.84 and 1.51; for the Turkic group, 1.80 and 1.56; and for the Arab group, 1.41 and 1.15, respectively. Overall, the findings indicate the existence of cultural–ecological convergence in the knowledge of plant uses and ethnobotany among the studied groups. This convergence may serve as a basis for sustainable development policies and participatory natural resource management. This study can be cited as scientific evidence that, in the study area, ethnic and linguistic diversity does not necessarily mean differences in indigenous plant knowledge. The research emphasizes the importance of cultural–ecological convergence, and its findings can be used in natural resource policymaking, local education, and the development of indigenous knowledge of rangeland plants.

کلیدواژه‌ها English

Ethnobotany
Sustainable Utilization
Indigenous Knowledge
Rangeland Plants
امراللهی جلال‌آبادی، ا.، فروزه، م. ر.، بارانی، ح.، و یگانه، ح. (۱۳۹۹). شناسایی و بررسی گیاهان دارویی و خوراکی منطقه گوغر بافت. دانش‌های بومی ایران، (7)4، 369-424.
امیراحمدی، ع.، قمری، ف.، و نادری، ر. (۱۴۰۲). مطالعه مردم‌گیاه‌شناسی در برخی از روستاهای شهرستان سمنان. اکوفیتوشیمی گیاهان دارویی، دانشگاه آزاد اسلامی. (3)11، 98-79.
دارابی محبی، م. ع.، یاری، ر.، فتحی، ت.، و میرمیران، س. م. (1400). مطالعة دانش بومی و مصارف سنتی برخی گونههای کاربردی شهرستان سرایان، استان. فناوری گیاهان دارویی ایران، (1)4، 136-114.
رحمانی، ش.، ابراهیمی، ع.، داودیان دهکردی، ع. (۱۳۹۲). تهیه نقشه پیش‌بینی پوشش گیاهی منطقه کوهستانی سبزکوه با استفاده از مدل رقومی ارتفاع زمین. مرتع و آبخیزداری، (1)66، ۸۹۱۰۹.
سبزی نوجه‌ده، م.، امانی، م.، یونسی حمزه‌خانلو، م.، بدری، ل.، فتحی‌زاده، ا.، و شیدای کرکج، ا. (۱۴۰۰). گیاهان دارویی دارای کاربردهای درمانی در جوامع بومی مستقر در دامنه سبلان. پژوهش‌های منابع طبیعی، (3)74، 529- 542.
طغرانگار، ز.، و وفادار، م. (1402). مطالعه اتنوبوتانی برخی گیاهان دارویی مبتنی بر دانش بومی زنان در شهرستان زنجان. حفاظت زیست بوم گیاهان، (24)12، 203-247.
علینژادمقدم شهرکی، ز.، فروزه، م. ر.، محمدی کنگرانی، ح.، و یگانه، ح. (1403). بررسی قومگیاهشناسی گیاهان دارویی مراتع شاهکوه سفلی، استان گلستان. حفاظت زیست بوم گیاهان، (26)13، 197-169.
لارتی، م.، محرابیان، ا.، و عرب سلمانی، خ. (۱۴۰۲). نقش دانش بومی در مدیریت منابع طبیعی و تنوع زیستی. محیط زیست و توسعه پایدار، (1)6، 3350.
محمدی، ر.، احمدی، س.، کریمی، م.، و رضایی، ن. (۱۴۰۲). مطالعه تطبیقی کاربرد گیاهان مرتعی در میان اقوام لر، ترک و عرب منطقه سبزکوه. پژوهش‌های منابع طبیعی و توسعه پایدار ، (2)5، ۴۵۶۲.
مهرنیا، س.، و حسینی، ف. (۱۴۰۳). نقش اتنوبوتانی در ارتقای سلامت عمومی و امنیت غذایی. گیاهان دارویی و توسعه پایدار، دانشگاه علوم پزشکی کرمان. زیست قوم شناسی و حفاظت تنوع زیستی، (4)1، 21-1.
مومنی، م.، طهماسبیان، س.، و نقدی بادی، ح. (۱۴۰۳). بررسی نقش گیاهان دارویی در اشتغال و کارآفرینی جوامع عشایری. ذخایر انقلاب (عشایر)، ۳(۱)، 6170.
Bye, R., and Linares, E. (2021). One hundred and fifty years of ethnobotanical studies in North America. Pioneering contributions of Edward Palmer (1831-1911). Revue d’ethnoécologie, (20).
Eldeen, I. M., Effendy, M. A., and Tengku-Muhammad, T. S. (2016). Ethnobotany: Challenges and future perspectives. Research Journal of Medicinal Plants10(6-7), 382-387.
Gallois, S., Pulgar, M., Broccatelli, C., van Bemmel, S., Ambassa, A., Ngansop, E., ... and Reyes‐García, V. (2025). Resilience of Indigenous healthcare systems: Ethnobotanical approaches among the Baka, southeastern Cameroon. People and Nature7(11), 2879-2894.
Hamzehnejad, N., Arzani, H., Bagheri, R., and Javadi, S. A. (2020). Prioritization of rangeland species functions with emphasis on indigenous knowledge of range holders (case study: Titoeieh Area in Baft Township, Kerman, Iran). Journal of Rangeland Science10(4), 370–383.
Ogwu, M. C., Ojo, A. O., and Osawaru, M. E. (2025). Quantitative ethnobotany of Afenmai people of Southern Nigeria: an assessment of their crop utilization, and preservation methods. Genetic Resources and Crop Evolution72(5), 5807-5829.
Shackleton, C. M., Pandey, A. K., and Ticktin, T. (2015). Ecological sustainability for non-timber forest products. Milton Park: Taylor & Francis.
Turner, N. J. (2023). New plants, new resources, new knowledge: Early introductions of exotic plants to Indigenous territories in northwestern North America. Plants12(17), 3087.

  • تاریخ دریافت 25 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 14 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش 06 اسفند 1404