مدیریت اکوسیستم‌های طبیعی

مدیریت اکوسیستم‌های طبیعی

ساز و کارهای بومی مدیریت چرا در مراتع نیمه‌‌بیابانی جنوب‌‌شرق اصفهان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
جواد معتمدی 1
علی محبی 2
کامبیز علیزاده 3
1 دانشیار پژوهشی بخش تحقیقات مرتع، مؤسسۀ تحقیقات جنگل‌‌ها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران.
2 استادیار پژوهش، بخش تحقیقات مرتع، مؤسسۀ تحقیقات جنگل‌‌ها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران.
3 کارشناس پژوهش، بخش تحقیقات مرتع، مؤسسۀ تحقیقات جنگل‌‌ها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران.
10.22034/emj.2024.714429
چکیده
پاسخ به اینکه تجربه و دانش بومی مرتعداران و عشایر در خصوص مدیریت مراتع، چگونه است و چگونه می‌‌توان دانش موجود را در طرح‌‌های مرتعداری بکار برد، از مباحث مهم مدیریت مراتع است. در این رابطه، ساز و کارهای بومی مدیریت چرا در مراتع نیمه‌‌بیابانی جنوب‌‌شرق اصفهان، مورد بررسی قرار گرفت. روش انجام پژوهش، کیفی بود و ضمن انجام مصاحبه‌های عمیق و جمع‌آوری اطلاعات، سوالات محوری در خصوص نحوه مدیریت چرا و رفتار چرایی دام‌ها، تعیین شد. جمع‌بندی اظهارات مصاحبه‌‌شوندگان و منابع کتابخانه‌‌ای، نشان داد که رفتار چرایی دام در ماه‌‌های مختلف فصل چرا، از لحاظ سرعت حرکت و ساعات حضور گله در مرتع، منابع تغذیه، مقدار علوفه مورد نیاز و مقدار مصرف علوفه، متفاوت است و تحت تاثیر کمیت و کیفیت علوفه ترکیب گیاهی قرار دارد. هدایت گله در طول فصل چرا، با دو سیستم چرای مداوم و تناوبی- استراحتی انجام می‌‌شود. انتخاب سیستم‌‌ چرایی، در ارتباط با درجه رجحان گونه‌‌ها، مقدار علوفه قابل برداشت و اهداف مدیریتی قرار می‌‌گیرد. در ماه‌‌های سرد سال، سیستم چرای مداوم بکار گرفته می‌‌شود و با گرم شدن هوا و مساعد شدن شرایط برای رشد مجدد گیاهان، از سیستم چرای تناوبی- استراحتی، استفاده می‌‌شود که تعداد قطعات چرا در هر چراگاه، 28 قطعه و تعداد دفعات چرا در هر قطعه، دو بار در سال در نظر گرفته می‌‌شود. دوره چرا در هر یک از قطعات، یک روز و دوره استراحت، چهار روز درنظر گرفته می‌‌شود. کل مواد غذایی قابل‌‌هضم در مساحت 5000 هکتاری محدوده چراگاهی مورد پژوهش، معادل 141157 کیلوگرم و مقدار تقاضای کل مواد غذایی قابل‌‌هضم ، 146361 کیلوگرم می‌‌باشد. با این شرایط، در ماه‌‌های آذر، دی، بهمن و اسفند، به‌‌ترتیب 29/5، 28/5، 22/8 و 11/3 درصد کسری علوفه و در دوره رشد گیاهان (ماه‌‌های فروردین و اردیبهشت)، 51/6 و 3/6 درصد علوفه مازاد بر نیاز، وجود دارد. در مجموع، سیستم‌‌های مذکور که از طریق تجربه و دانش بومی مرتعداری و با هدف برقراری توازن علوفه با نیاز روزانه دام در ماه‌‌های مختلف فصل چرا، طراحی و اجرا می‌‌گردد؛ با اصول و مبانی دانش مرتعداری نوین، تطابق دارد که در صورت لحاظ نمودن آنها در طرح‌‌های مرتعداری، ضمن فراهم نمودن زمینه مشارکت بهره‌‌برداران در تهیه و اجرای طرح‌‌های مرتعداری، موفقیت بیشتر طرح‌‌ها را نیز فراهم خواهد نمود.
کلیدواژه‌ها
دانش بومی
عشایر
مدیریت مرتع
طرح‌‌های مرتعداری
دیدگاه بوم‌‌شناسی
موضوعات

عنوان مقاله English

Indigenous mechanisms of grazing management in the semi-desert rangeland of southeastern Isfahan

نویسندگان English

Javad Motamedi 1
Ali Mohebi 2
Kambiz Alizadeh 3
1 Associate Professor, Rangeland Research Division, Research Institute of Forests and Rangelands, Agricultural Research Education and Extension Organization (AREEO), Tehran, Iran.
2 Assistant Professor, Rangeland Research Division, Research Institute of Forests and Rangelands, Agricultural Research Education and Extension Organization (AREEO), Tehran, Iran.
3 Research Expert, Rangeland Research Division, Research Institute of Forests and Rangelands, Agricultural Research Education and Extension Organization (AREEO), Tehran, Iran.
چکیده English

The answer to what is the experience and indigenous knowledge of pastoralists and nomads about the rangeland management and how to apply the existing knowledge in rangeland management plans, is one of the important topics of rangeland management. In this regard, indigenous mechanisms of grazing management in the semi-desert rangeland of southeastern of Isfahan were investigated. The research method was qualitative and while conducting in-depth interviews and collecting information, key questions were determined about how management and livestock grazing behavior. Summarizing the statements of the interviewees and library sources, showed that; livestock grazing behavior in different months of the grazing season is different; in terms of movement speed and the hours of the herd's presence in the rangeland, sources of nutrition, the amount of fodder required and amount of fodder consumption and is strongly influenced by the quantity and quality of fodder and plant composition. Herd management during the grazing season is done with two systems of continuous grazing and rotational grazing system. The choice of grazing system is related to predominance of species and the amount of harvestable fodder and management goals. During the cold months of the year, the continuous grazing system is used, and as the weather gets warmerand favorable conditions for the regrowth of plants, the rotational grazing system is used. which is considered the number of grazing plots in each rangeland 28 and the number of grazing times per plot twice a year. The grazing period in each plots is considered to be one day and the resting period is four days. Total Digestible Nutrients (TDN) in the area of 5000 hectares of the researched rangeland area is equal to 141157 kg and the amount of TDN demand is 146361 kg. With these conditions, there are in the months of December, January, February and March, respectively, the fodder deficit is 29.5, 28.5, 22.8 and 11.3% and in the period of plant growth (April and May), 51.6 and 3.6% of surplus fodder. In total, the mentioned systems, which are designed and implemented through the experience and indigenousknowledge of rangeland management and with the aim of establishing a balancing fodder with the daily needs of livestock in different months of the grazing season; it is consistent with the principles and foundations of modern range management knowledge, that if included in rangeland plans, while providing the basis for the participation of users in the preparation and implementation of rangeland plans, will also provide more success for the plans.

کلیدواژه‌ها English

Indigenous knowledge
Nomads
Range Management
Rangeland plans
Ecological perspective
ارزانی، ح.، معتمدی، ج.، و زارع چاهوکی، م. ع. (1389). کیفیت علوفه گیاهان مرتعی کشور. تهران: معاونت پژوهشی دانشگاه تهران، 280 ص.
اکبرزاده، م.، ابولقاسمی، م.، ابرسجی، ق. ع.، اعظمی، ا.، اکبرپور، ح.، باغستانی‌‌میبدی، ن.، حسن‌‌زاده، م.، حسینی، ع.، خداقلی، م.، دهقانی‌‌تفتی، م. ع.، رحمانی، غ. ح.، زارع، م.، زادبر، م.، زارع‌‌کیا، ص.، شریفی، ج.، شریفی‌‌یزدی، م.، و محمد‌‌پور، م. ا. (1402 الف). تولید و مصرف گیاهان مرتعی ایران (جلد دوم: مراتع استپی و بیابانی ایران). تهران: انتشارات موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، 350 ص.
اکبرزاده، م.، آذره، ع.، آقاجانلو، ف.، احمدی، ا.، ثقفی‌‌خادم، ف.، حسینی، ع.، حبیبیان، ح.، خداحامی، ق.، رشوند، س.، زاهدی، ص. ا.، ساعدی، ک.، سندگل، ع. ع.، سیاه منصور، ر.، شوشتری، م.، شیرمردی، ح. ع.، علی‌اکبرزاده آلنی، ا.، قائمی، م.، قلیچ‌‌نیا، ح.، کریمی، ق.، میرحاجی، ت.، و نجیب‌‌زاده، م. ر. (1402 ب). تولید و مصرف گیاهان مرتعی ایران (جلد اول: مراتع مناطق نیمه‌استپی و کوهستان‌های مرتفع ایران). تهران: انتشارات موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، 320 ص.
بارانی، ح.، محرابی، ع. ع.، مقدم، م. ر.، و فرهادی، م. (1382). بررسی الگوی زمانی و مکانی چرا در البرز شرقی. منابع طبیعی ایران، (1) 56، 130-117.
حیدری، ق. ا.، و سعیدی گراغانی، ح. ر. (1394). بررسی دانش بومی خبرگان عشایر نیمه کوچنده البرز شمالی (مطالعه موردی: مراتع ییلاقی دامنه جنوبی کوه دماوند). تحقیقات مرتع و بیابان ایران، (2)22، 229-219.
خواجه‌‌الدین، ج. ا. (1379). اجتماعات گیاهی پارک ملی کلاه قاضی. علوم و فنون کشاورزی، (3)4، 153-139.
سندگل، ع. ع. (1384). خصوصیات رویشی و تولیدی گیاهان و رفتار چرایی دام در مراتع رود شور ساوه. همایش مدیریت مراتع مناطق خشک. کرج، شهریور 1385، 22-7.
صبوحی، ر.، بارانی، ح.، خداقلی، م.، عابدی سروستانی، ا.، و طهماسبی، ا. (1397). درک و سازگاری عشایر نسبت به تغییر پارامترهای اقلیمی منطقه سمیرم (مطالعه موردی: عشایر قشقایی). تحقیقات مرتع و بیابان ایران،(2)25، 453-438.
فروزه، م. ر.، حشمتی، غ. ع.، و بارانی، ح. (1396). بررسی دانش بومی شناخت و طبقه‌بندی اجزای محیطی در جهت مدیریت بهینه مراتع مطالعه موردی: عشایر دیلگان در استان کهگیلویه و بویراحمد. دانش‌‌های بومی ایران، (7)4، 72-33.
فیاض، م.، بیات، م.، ابولقاسمی، م.، ابرسجی، ق. ع.، اعظمی، ا.، اکبرپور، ح.، باغستانی‌‌میبدی، ن.، حسن‌‌زاده، م.، حسینی، ع.، خداقلی، م.، دهقانی‌‌تفتی، م. ع.، رحمانی، غ. ح.، زارع، م.، زادبر، م.، زارع‌‌کیا، ص.، شریفی، ج.، شریفی‌‌یزدی، م.، و محمد‌‌پور، م. ا. (1395). ارزش رجحانی گیاهان مرتعی ایران (جلد دوم: مراتع استپی و بیابانی ایران). تهران: انتشارات موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، 280 ص.
فیاض، م.، یگانه، ح.، احمدی، ا.، ثقفی‌‌خادم، ف.، خداحامی، ق.، حسینی، ع.، حسنی، ج.، حبیبیان، ح.، رشوند، س.، زارع، ن.، ساعدی، ک.، سیاه‌‌منصور، ر.، شیرمردی، ح. ‌‌ع.، شوشتری، م. ر.، قائمی، م. ط.، قلیچ‌‌نیا، ح.، کریمی، ق.، میرآخورلی، ر.، موسوی، ا.، میرحاجی، ت.، نجیب‌‌زاده، م. ر.، حسینی بمرود، غ. ر.، سعیدفر، م.، و علی‌‌اکبرزاده آلنی، ا. (1394). ارزش رجحانی گیاهان مرتعی (جلد اول: مراتع مناطق نیمه استپی و کوهستان‌‌های مرتفع). تهران: انتشارات موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، 295 ص.
مصداقی، م. (1394). مرتعداری در ایران. مشهد: انتشارات دانشگاه صنعتی سجاد، 326 ص.
معتمدی، ج.، ارزانی، ح.، مفیدی، م.، شیدای کرکج، ا.، و بابایی، س. (1397). بررسی مدیریت چوپان در پراکنش دام در مرتع و میزان تطابق آن با نقشۀ شایستگی چرای دام. مرتع و آبخیزداری، (4)71، 1098-1085.
معتمدی، ج.، خداقلی، م.، و قاسمی آریان، ی. (1400). ‌‌‌‌پایش اکوسیستم‌‌های مرتعی مناطق مختلف آب و هوایی- استان اصفهان، سایت کلاه قاضی. تهران: انتشارات موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، 51 ص.
معتمدی، ج.، محبی، ع.، خداقلی، م.، و علیزاده، ک. (1402). واکاوی دانش بومی مدیریت مراتع عشایری. تهران: انتشارات موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور، 85 ص.
معمری، م.، فیاض، م.، عباسی‌‌خالکی، م.، و الماسی، ض. ا. (1395). بررسی نظرات بهره‌‌برداران درباره مدیریت چرای دام در مرتع (مطالعه موردی: استان خراسان شمالی). تحقیقات مرتع و بیابان ایران،(1)23، 13-1.
مقدم، م. ر. (1377). مرتع و مرتعداری. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 470 ص.
نجاری، ح. ا. (1382). تالاب بین‌‌المللی گاوخونی اصفهان. تهران: انتشارات سازمان حفاظت محیط زیست، 157 ص.
Burns, J. C., and Sollenberger, L. E. (2002). Grazing behavior of ruminants and daily performance from warm‐season grasses. Crop Science, 42(3), 873-881.
Cuchillo‐Hilario, M., Wrage‐Mönnig, N., and Isselstein, J. (2018). Forage selectivity by cattle and sheep co‐grazing swards differing in plant species diversity. Grass and Forage Science, 73(2), 320-329.
Easdale, M. H., and Aguiar, M. R. (2018). From traditional knowledge to novel adaptations of transhumant pastoralists the in face of new challenges in North Patagonia. Journal of Rural studies, 63, 65-73.
Holechek, J. L., Pieper, R. D. and Herbel, C. H. (2004). Range management (principles and practices) (5nd ed.), Prentice Hall, Englewood Cliff, 587p.
Kavana, P. Y., Kizima, J. B., and Msanga, Y. N. (2005). Evaluation of grazing pattern and sustainability of feed resources in pastoral areas of eastern zone of Tanzania. Livestock Research for Rural Development, 17(1), 1-10.
Launchbaugh, k., and Walker, J. (2006). Targeted grazing: A natural approach to vegetation management and landscape enhancement. American Sheep Industry Association, 2-6.
Chikaire, J., Osuagwu, C. O., Ihenacho, R. A., Oguegbuchulam, M. N., Ejiogu-Okereke, N. and Obi, K.U., (2012). Indigenous knowledge system: The need for reform and the way forward. Global Advanced Research Journal of Agricultural Science, 1(8), pp.201-209.
Pulina, G., Avondo, M., Molle, G., Helena, A., Francesconi, D., Atzori, A. S. and Cannas, A. (2013). Models for estimating feed intake in small ruminants. Revista Brasileira de Zootecnia, 42(9), 675-690.
Schroeder, A., Samuels, M. I., Swarts, M., Morris, C., Cupido, C. F., and Engelbrecht, A. (2019). Diet selection and preference of small ruminants during drought conditions in a dryland pastoral system in South Africa. Small ruminant research, 176, 17-23.
Sharifian, A., Fernández-Llamazares, Á., Wario, H., Molnár, Z., and Cabeza, M. (2022). Dynamics of pastoral traditional ecological knowledge: a global state-of-the-art review. Ecology and society, 27(1).
Sharifian, A., Gantuya, B., Wario, H. T., Kotowski, M. A., Barani, H., Manzano, P., Krätli, S., Babai, D., Biró, M., Sáfián, L., Erdenetsogt, J., Qabel, Q. M. and Molnár, Z. (2023). Global principles in local traditional knowledge: A review of forage plant-livestock-herder interactions Journal of Environmental Management, 328, 116966.
Sollenberger, L. E., and Vanzant, E. S. (2011). Interrelationships among forage nutritive value and quantity and individual animal performance. Crop Science, 51(2), 420-432.

  • تاریخ دریافت 19 خرداد 1402
  • تاریخ بازنگری 22 تیر 1402
  • تاریخ پذیرش 24 تیر 1402